Met de beste wil van de wereld kan niet ontkend worden dat het ambtenarenapparaat in pakweg de laatste 10 jaar wel erg hard is gegroeid. Sinds 2018 werd de overheid groter, logger en duurder. De rijksdienst groeide in die korte tijd met 41 procent. Zo steeg het aantal ambtenaren dat wetten en regels uitvoert met 28 procent. Het aantal ambtenaren dat het beleid maakt, steeg zelfs met 56 procent.

Vooral de vormgeving van het beleid is ingewikkeld gemaakt. De politiek is daarvoor overigens zelf verantwoordelijk. De hoeveelheid moties die de Tweede Kamer indient, is fors toegenomen. Dat zijn grotendeels voorstellen voor uitzonderingen op regels en verfijningen van het eerder vastgestelde beleid. Als er weer eens een fout aan het licht is gekomen, roepen we daarna bovendien schande en vragen vervolgens om extra regels om het maken van diezelfde fout in de toekomst te voorkomen.

Pleiten voor bezuinigingen door de overheid is populair

Op verjaardagsfeestjes is het pleiten voor bezuinigingen bij de overheid en minder ambtenaren een populair onderwerp. Vrijwel iedereen kent wel een voorbeeld waar we met minder ambtenaren toe zouden kunnen. Vaak is dat borrelpraat, weinig concreet, en blijft de onderbouwing van dergelijke gedachten achterwege.

Concreet voorstel

Staatssecretaris Van der Burg komt nu met een concreet voorstel en wil 3,5 miljard euro op de rijksoverheid bezuinigen. In het jaar 2035 moeten er 25 duizend ambtenaren minder bij de rijksoverheid in dienst zijn dan nu het geval is.

Het is niet voor het eerst dat een kabinet zegt het aantal ambtenaren te willen verminderen. Bijna alle nieuwe kabinetten kozen daarvoor. In de praktijk kwam daar niets van terecht. Meestal steeg het aantal ambtenaren juist. Deze staatssecretaris verbindt daar nu echter een concreet aantal aan. Het gaat om naar schatting 25 duizend voltijdbanen, bijna 16 procent van de 160 duizend voltijdbanen bij de rijksoverheid. Het is nog niet bekend hoeveel banen er per departement dienen te verdwijnen, maar Van der Burg schrijft al wel dat er een uitzondering komt voor politie en defensie.

Eenvoudiger en met minder mensen

Volgens de staatssecretaris kunnen overheidsinstanties het werk doen met minder mensen, maar dan moet het werk wel worden vereenvoudigd en moeten er regels worden geschrapt.

Speciaal denkt de staatssecretaris daarbij aan het verminderen van het aantal adviesraden en adviescolleges. Een ambtenaar die in 2035 nog bij de overheid werkt, zal in zijn visie minder collega’s om zich heen zien en letterlijk ook minder stoelen en bureaus. Voor elke twee ambtenaren is er naar zijn idee straks nog maar plaats voor één werkplek. Van der Burg hoopt binnen een half jaar een concreet plan van aanpak gereed te hebben.

Natuurlijk verloop

Het is nog maar de vraag of, gezien de omvang van de voorgenomen afvloeiingsoperatie, natuurlijk verloop in personeel als gevolg van pensionering en van een switch in carrière voldoende is om de beoogde inkrimping te realiseren. Het verleden leert dat de kaasschaaf in ieder geval niet werkt. Het snijden in taken is minder eenvoudig, maar vermoedelijk de enige weg die uitzicht geeft op resultaat. Gedwongen ontslagen zijn bij de omvang van de voorgestelde afslankingsoperatie vermoedelijk niet uit te sluiten.

Ervaringen uit het verleden stemmen niet optimistisch

Het streven naar een slankere overheid is begrijpelijk en toe te juichen. Dat is in ieders belang. Vaak wordt helaas voorbijgegaan aan de diensten die vertrekkende ambtenaren leveren. Je mist die diensten pas op het moment dat ze er niet meer zijn. Een goed voorbeeld daarvan is het echec van de afslanking van de Belastingdienst in het jaar 2016. Staatssecretaris Wiebes zette in op een reorganisatie van de belastingdienst door middel van een vrijwillige ontslagregeling. De vernieuwing van de Belastingdienst was opgezet om zo’n 5 duizend arbeidsplaatsen te laten verdwijnen, waarbij er door modernisering en digitalisering ander werk zou ontstaan. Er werd een vrijwillige vertrekregeling in het leven geroepen om ambtenaren op eigen initiatief te laten vertrekken. Deze regeling bleek echter onverwacht populair en verliep ongecontroleerd. De kosten liepen enorm op. Duizenden ervaren krachten verlieten de dienst zonder dat er voldoende sturing of vervanging was. De indruk bestaat dat de in 2016 ontstane problemen (verlies aan expertise) nog steeds niet volledig door de Belastingdienst zijn verwerkt. Staatssecretaris Wiebes betuigde later overigens spijt en gaf aan dat het proces rondom de ’te aantrekkelijke’ vertrekregeling onbeheerst was geregeld.

Bestuurslid VGOmedia