Dubbel fout
Sterkste schouders en zwaarste lasten
Het beginsel dat “de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen” is in Nederland altijd beschouwd als een vorm van beschaving. Voor velen wellicht wat verrassend, was het juist een liberale econoom die dit draagkrachtbeginsel in de Nederlandse belastingpolitiek introduceerde. Oud-premier Nicolaas Pierson, liberaal, was minister van Financiën in de periode 1891-1894 en stelde dat degenen met het meeste inkomen of vermogen, procentueel de meeste belasting moeten betalen en dat in tijden van economische tegenspoed de sterkste schouders dus de zwaarste lasten moeten dragen.
Flinke uitdagingen
Ontegenzeggelijk staan we in Nederland voor flinke financiële uitdagingen. Ons land lijkt als gevolg van de huidige wettelijke normen voor stikstofdepositie en netcongestie op slot te gaan. Zo wordt de overgang naar duurzame energie ernstig gehinderd door overbelaste stroomnetten. Zelfs de aansluiting van nieuwe woningen op het stroomnet is onzeker. Achterstallig onderhoud van infrastructuur is een ander, maar niet minder groot probleem. Ook voor defensie, klimaatmaatregelen (mitigatie en adaptie) en verduurzaming zijn de komende jaren substantiële en structurele investeringen noodzakelijk.
Kabinetsvoorstellen
In het regeerakkoord van het kabinet Jetten zijn stevige bezuinigingen voorgesteld op zorg en sociale zekerheid om financiële middelen te vinden. Zo spraken regeringspartijen af dat de AOW-leeftijd weer één op één mee moest gaan stijgen met de levensverwachting. Dat zou betekenen dat mensen een jaar langer moeten werken als de gemiddelde levensverwachting met een jaar stijgt. Op termijn zou dat 2,7 miljard euro per jaar moeten opleveren. Daarnaast zou er bezuinigd moeten worden op de WIA, de uitkering voor (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid en zou de duur van de WW-uitkering van twee naar één jaar gaan.
Financiering AOW geen groot probleem
Als percentage van het BBP (het bedrag dat wij in Nederland gezamenlijk verdienen) schommelen de AOW-lasten al meer dan 30 jaar tussen de vier en vijf procent. Dat percentage stijgt ondanks de vergrijzing in Nederland niet of nauwelijks. Dankzij de groei van het BBP is en blijft de AOW ook in de toekomst nog steeds goed betaalbaar.
Uit maatschappelijk-ethisch perspectief is er veel voor te zeggen om rekening te houden met zware beroepen en vroege starters op de arbeidsmarkt. Die groepen hebben namelijk een aanmerkelijk lagere levensverwachting dan hogeropgeleiden en mensen met een hoog inkomen. Lagere inkomens ontvangen dus minder jaren AOW en worden door dit kabinetsvoornemen meer dan evenredig geraakt. Dat gegeven verdraagt zich slecht met het draagkrachtbeginsel waarbij de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen.
De goed gevulde sociale fondsen vertroebelen de discussie rond de uitkeringen bij arbeidsongeschiktheid (WIA) en werkloosheid (WW). De uitgaven aan werkloosheid en arbeidsongeschiktheid schommelen rond een historisch laag percentage van iets meer dan twee procent van het BBP en maken een premieverhoging overbodig. Economen van de vakbond FNV wijzen op framing door het kabinet. Volgens hen wekt het kabinet ten onrechte de indruk dat het sociale vangnet zonder ingrepen op termijn onhoudbaar wordt.
Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald
Als gevolg van de maatschappelijke weerstand lijkt het kabinet (zij het niet van harte) op zijn voornemen terug te komen. Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald zullen we maar denken. Het kabinet besloot de AOW-leeftijd niet versneld te verhogen en zet de bezuinigingen op de WIA en de WW voorlopig niet door. De versnelde verhoging van de AOW-leeftijd is dus helemaal van tafel. Voor wat betreft de plannen voor de WIA en de WW wil het kabinet tot afspraken komen met vakbonden en werkgevers. De aangekondigde bezuinigingen op de WIA en WW zijn opgeschort. Bezuinigingen op de sociale zekerheid wil het kabinet nog steeds realiseren. Maar zolang de uitkomst van het overleg moet zijn dat er onder de streep in ieder geval een bezuiniging van ruim zes miljard wordt gerealiseerd, is de kans op succesvol overleg naar de mening van vakbonden klein.
Alternatieven om sociale zekerheid betaalbaar te houden
In het algemeen schrijven begrotingsregels voor dat een bezuinigingsmaatregel niet mag worden vervangen door lastenverzwaring. Er is ditmaal echter alle reden om niet halsstarrig aan dat uitgangspunt vast te houden. Nogal wat economen bepleiten het verschuiven van collectieve lasten van arbeid naar kapitaal. Dan ontstaan er heel wat meer alternatieven. Denk bijvoorbeeld aan de winstbelasting. Een verhoging van het algemene tarief van de winstbelasting (25,8%) is daarvoor niet eens nodig: over de eerste 200.000 euro van de belastbare winst betalen bedrijven slechts 19%. Schrap deze tegemoetkoming waarvan herhaaldelijk is vastgesteld dat die ondoelmatig is. De opbrengst volstaat ruimschoots als dekking voor de extra defensie-uitgaven en om de voorgenomen bezuinigingen op de uitkeringen bij werkloosheid en arbeidsongeschiktheid te verzachten.
Een andere mogelijkheid is om het tarief waartegen betaalde hypotheekrente van de inkomstenbelasting mag worden afgetrokken te verlagen. Dat is nu ongeveer 37 procent. Breng dat percentage jaarlijks met 1 procentpunt per jaar terug. De hypotheekrenteaftrek komt immers vooral aan in het algemeen welgestelde huiseigenaren en niet aan huurders ten goede. Ook dat verdraagt zich slecht met het draagkrachtbeginsel, waarbij de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen.
Er is nóg een alternatief dat vaak onderbelicht blijft: het vergroten van de economische groei. Een hogere groei, en daarmee een hoger BBP, vergroot automatisch de belastinggrondslag zonder dat tarieven hoeven te stijgen. Verschillende economische studies laten zien dat gerichte investeringen in innovatie, arbeidsproductiviteit en infrastructuur de structurele groei kunnen versterken. Dat pad verdient minstens zoveel aandacht als het verhogen van lasten, of die nu bij arbeid, kapitaal of bedrijven terechtkomen. Misschien moeten we juist dáár actiever naar op zoek gaan.
Wie sociale zekerheid echt houdbaar wil maken en daarbij uitsluitend naar het verdelen van lasten kijkt en voorbijgaat aan het vergroten van de economische ruimte waaruit die lasten kunnen worden gedragen, maakt een dubbele fout. Juist dat bredere perspectief is hard nodig en ontbreekt nu.
Bestuurslid VGOmedia
